رودان نيوز
  • کد خبر : 12813
  • تعداد نظرات : 0 نظر
  • تاریخ انتشار خبر : 15 نوامبر, 2013 - 02:26
  •   

    امكان شناخت خداوند(1)

    پیش از آن كه به بحث درباره دلایل وجود خدا و بررسی صفات الهی بپردازیم، لازم است به این پرسش مهم و كلیدی پاسخ دهیم، ‌زیرا اگر پاسخ این پرسش منفی باشد، هر گونه بحث و گفتگو درباره الهیّات، بیهوده وعبث خواهد بود. در این جا دو دیدگاه كلی مطرح شده است، دیدگاه مثبتان و […]

    پیش از آن كه به بحث درباره دلایل وجود خدا و بررسی صفات الهی بپردازیم، لازم است به این پرسش مهم و كلیدی پاسخ دهیم، ‌زیرا اگر پاسخ این پرسش منفی باشد، هر گونه بحث و گفتگو درباره الهیّات، بیهوده وعبث خواهد بود. در این جا دو دیدگاه كلی مطرح شده است، دیدگاه مثبتان و دیدگاه منكران. عقل گرایان و شهود گرایان، خداوند را شناخت پذیر دانسته و راه معرفت خداوند را بر بشر گشوده می‎دانند. ولی تجربه گرایان و ظاهر گرایان به پرسش فوق پاسخ منفی داده و بشر را از معرفت خداوند ناتوان دانسته‎اند. اینك به تبیین و بررسی این دیدگاه‎ها می‎پردازیم.
    عقل گرایان
    عقل گرایان[1] آن دسته از متفكرانی‎اند كه حجیت و اعتبار عقل را در معرفت پذیرفته‎اند. و اصول ومبادی عقلی را شالوده‎های معرفت بشری می‎دانند. و بر این عقیده‎اند كه بدون به رسمیت شناختن خرد و اصول عقلی هیچ گونه معرفتی برای انسان حاصل نخواهد شد. حتّی معرفت‎های حسّی و سطحی نیز مبتنی بر مبادی عقلی است تا چه رسد به معرفت‎های علمی تجربی، و معرفت‎های مستند به نصوص و ظواهر وحیانی.
    ارسطو و پیروان او در یونان قدیم، دكارت و پیروان او در غرب جدید، فارابی، ابن سینا و همه متكلمان امامیه و معتزله از طرفداران این دیدگاه بوده‎اند. عقل در كلام ماتریدیّه نیز جایگاه والایی دارد. اما در كلام اشعریه[2] در حوزه عقل نظری تا حدودی اعتبار دارد، اما در حوزه عقل عملی سندیت و اعتبار ندارد.[3]
    در هر حال، ‌در جهان اسلام فلاسفه و متكلمان بر این عقیده‎اند كه از طریق تفكر عقلی می‎توان خدا را شناخت. اگر چه در حدود توانایی عقل اتفاق نظر ندارند. چنان كه دلایلی كه برای اثبات وجود خدا اقامه كرده‎اند، و نیز روش‎هایی كه برای بحث درباره صفات خداوند برگزیده‎اند یكسان نیست.
    طرفداران این دیدگاه بر این مطلب تأكید ورزیده‎اند كه پیمودن راه عقل برای نیل به معارف الهی و درك حقایق متافیزیك، كار آسانی نیست و به استعداد مهارت و ورزیدگی ویژه‎ای نیاز دارد. در غیر این صورت، نتیجه مطلوب به دست نخواهد آمد، و چه بسا به انحراف خواهد كشید.
    استاد مطهری در این باره چنین گفته است:
    «محدود بودن مفاهیم الفاظ و كلمات از یك طرف، و انس اذهان با مفاهیم حسی و مادی از طرف دیگر، كار تفكر و تعمق در مسائل ماوراء الطبیعی را دشوار می‎سازد. ذهن برای این كه آماده تفكرات ماوراء الطبیعی بشود مراحلی از تجرید را باید طی نماید… بدون شك معانی و مفاهیم حكمت الهی آن گاه كه بخواهد در سطح تعقلات فلسفی ظاهر گردد یك ظرفیت ذهنی و گنجایش فكری خاصی را ایجاب می‎كند كه با ظرفیت ادبی یا فنی یا طبیعی یا ریاضی كاملاً ‌متفاوت است، یعنی ذهن باید در یك بعد و جهت خاص وسعت یابد تا ظرفیت این گونه اندیشه‎ها را پیدا كند[4]».
    قرآن كریم و احادیث اسلامی این روش را تأیید می‎كنند، دلایل و شواهد آن در نقد دیدگاه ظاهر گرایان بیان خواهد شد. در این جا به این آیه از قرآن كریم بسنده می‎كنیم كه تفكر در نظام آفرینش را از ویژگی‎های خردمندان دانسته و آنان را به این ویژگی می‎ستاید. چنان كه می‎فرماید:
    «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ الَّذِینَ یَذْكُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَكَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ».[5]
    شهود گرایان
    شهودگرایان[6] بر این باورند كه وجود خدا و حقایق ماوراء طبیعی برای بشر شناخت پذیر است. ولی نه با ابزار عقل و روش تفكر و تعقل، بلكه با ابزار دل و روش اشراق و شهود درونی.
    برخی دیگر از شهودگرایان عقل را در شناخت خداوند به كلی ناتوان دانسته‎اند، اما برخی دیگر آن را كافی ندانسته‎اند؛ هر چند بر لزوم آن تأكید ورزیده‎اند، و توانایی آن را نیز تا حدودی پذیرفته‎اند. عرفای اسلامی و غیراسلامی در خداشناسی، طرفدار روش شهود عرفانی‎اند. بسیار از فلاسفه جدید غرب و روانشناسان و روانكاوان دین ورز نیز همین روش را برگزیده‎اند.
    نقد
    این روش، اگر چه در زمینه خداشناسی پذیرفته است، و جایگاه ویژه‎ای دارد، ولی از روش عقلی بی‎نیاز نیست.
    اولاً: در یافته‎های شهودی احتمال تدلیس و تلبیس شیطانی وجود دارد، و برای تشخیص آنها اصول و قواعد عقلی راهگشا خواهد بود، ثانیاً روش شهودی در خداشناسی جنبه فردی دارد و قابل احتجاج بر دیگران نیست، مگر آن كه از روش عقلی و اصول فلسفی بهره‎گیری شود. بدین جهت بزرگان عرفان و حكمت بر نیازمندی روش عرفانی به روش عقلی و فلسفی تأكید نموده‎اند كه دارای سطحی بالاتر و كامل‎تر است. حكیم لاهیجی درباره نیازمندی عرفان به تعقل و استدلال گفته است:
    «آدمی را به خدای تعالی دو راه است: یكی راه ظاهر و دیگری راه باطن. راه ظاهر، راه استدلال است، و راه باطن، راه سلوك. راه استدلال مقدم است بر راه سلوك، چه، تا كسی نداند كه منزل هست، طلب راهی كه به منزل برد نتوان كرد[7]»
    در جای دیگر گفته است:
    «پیش از استحكام علم حكمت و كلام، ادعای تصوف عام فریبی و صیادی باشد[8]»
    3. تجربه گرایان
    تجربه گرایان[9] كسانی‎اند كه راه شناخت حقایق را منحصر در مشاهده و تجربه حسی می‎دانند تجربه گرایی[10] در تاریخ اندیشه بشر سابقه‎ای دیرینه دارد. شكاكان یونان باستان به اصالت تجربه، گرایش داشتند و با فلسفه عقلی مخالفت می‎ورزیدند. شكل نوین تجربه گرایی به قرن هفدهم میلادی باز می‎گردد، دانشمندان و فیلسوفانی چون فرانسیس بیكن (1561ـ1626) جان لاك (1632ـ1704) و دیوید هیوم (1711ـ1776) از طرفداران بنام تجربه گرایی‎اند. این برداشت كه ادراك حسی سرچشمه و واپسین معیار شناخت است، حاصل نهایی فعالیت فكری آنان بوده است.[11]
    از آن جا كه حس و تجربه جز در محسوسات راه ندارد، بر مبنای تجربه گرایی نمی‎توان وجود و صفات خدا را نه اثبات كرد و نه انكار. براین اساس آنان هم با الهیون مخالفت می‎كنند، و هم با مادیون، زیرا به زعم آنان راه اثبات و نفی عالم ماوراء طبیعت بر بشر مسدود است.
    نقد
    تجربه‎گرایی به معنای یاد شده (نه اهتمام به استقراء و تجربه در شناخت عالم طبیعت) مردود است؛ زیرا یك سلسله مفاهیم و اصول معرفتی وجود دارد كه هرگز قابل ادراك حسی و تجربی نیستند، و در عین حال از قبول آنها گریزی نیست، یعنی بدون آن‎ها تجربه گرایی نیز معنای درستی نخواهد داشت، در میان مفاهیمی كه در هر گفتگوی علمی و غیر علمی به كار می‎رود، مفاهیمی چون ضرورت، امتناع و احتمال نقش مهمی دارند، و هیچ یك از آنها قابل درك حسی نیستند.
    اصل علیت، یكی از اصولی است كه تجربه گرایان نیز آن را مسلم دانسته‎اند. در حالی كه رابطه علیت ـ چنان كه هیوم نیز اذعان نموده است ـ محسوس نیست. رابطه علیت عبارت است از وابستگی موجودی به موجود دیگر، نه توالی یا تقارن حوادث.
    اصل امتناع تناقض، از بنیادی‎ترین اصول فكری بشر است، هیچ اندیشه و رأیی ـ هر چند در حد احتمال ـ بدون این اصل صورت نمی‎پذیرد. اصل مزبور به هیچ وجه قابل درك حسی نمی‎باشد. فیلیسین شاله كه خود از طرفداران تجربه گرایی است گفته است:
    اساس استقراء علوم تجربی دو چیز است:
    1. طبیعت دارای نظم و قانون است و اتفاق و تصادف در آن رخ نمی‎دهد (اصل علیت).
    2. هر علت همیشه با اجتماع شرایط یكسان، باعث همان معلول می‎شود (اصل یكنواختی طبیعت یا سنخیت میان علت و معلول)[12].
    علاوه بر این، روش‎های مخصوصی كه امثال فرانسیس بیكن و استوارات میل برای به دست آوردن علت حقیقی هر حادثه مطرح كرده‎اند، نیز اگر چه درستی هر آزمایش موقوف به رعایت آنهاست، ولی درستی آن روش‎ها را عامل تجربه، تضمین نكرده است، و ناچار درستی آنها را با یك نوع استدلال عقلی كه خود منكر آن هستند به دست[13] آورده‎اند.
    4. ظاهر گرایان
    مقصود از ظاهر گرایان گروهی از محدثان مسلمان‎اند كه عقل و تفكر عقلی را در دین شناسی معتبر و مجاز نمی‎شمارند، و بر این باورند كه یگانه راه درك حقایق دینی ـ چه در حوزه اصول و چه در قلمرو فروع ـ نصوص و ظواهر دینی است. حنابله و اهل الحدیث از اهل سنت، و اخباریون شیعه طرفدار این عقیده‎اند. این گروه با بحث‎های عقلی (فلسفی و كلامی) درباره مسائل اعتقادی به شدت مخالفت ورزیده‎اند.
    معروف است كه فردی از مالك بن انس (93ـ179) درباره معنای استوای خداوند بر عرش كه در آیه «الرحمن علی العرش استوی» آمده است سؤال كرد، وی در پاسخ گفت: چگونگی استواء خداوند بر عرش مجهول است، و پرسش درباره آن بدعت است.[14] از سفیان بن عُیَیْنه (متوفای 198) نقل شده است كه صفات الهی كه در قرآن وارد شده است، نه باید تفسیر كرد و نه، به تحقیق درباره معانی آنها پرداخت، بلكه باید آنها را تلاوت كرد و درباره معنای آنها سكوت نمود.
    گروهی از اخباریون شیعه نیز كه در قرن‎های دهم و یازدهم می‎زیستند بر همین عقیده بودند. صدر المتألهین در مقدمه اسفار از روش فكری این افراد سخت اظهار تأسف كرده می‎گوید:
    «همانا گرفتار جماعتی شده‎ایم كه دیدگانشان از دیدن انوار و اسرار حكمت ناتوان است، آنان تعمق در امور ربانی و معارف و تدبر در آیات سبحانی را بدعت دانسته، و هرگونه مخالفت با عقاید عامیانه را ضلالت می‎شمارند، گویی اینان حنابله اهل حدیث‎اند كه مسئله واجب و ممكن، و قدیم و حادث بر آنان مشتبه گردیده است، و تفكرشان از حدود محسوسات بالاتر نمی‎رود[15]».


    [1] . rationalists، راسیونالیسم یا عقل گرایی معانی و كاربردهای مختلفی دارد. یكی از معانی آن كه از قرن هجدهم رواج یافت عقل بسندگی و بی‎نیازی از دین و آموزه‎های وحیانی است قطعاً‌این معنا در این جا مقصود نیست. آنچه در این جا مقصود است همان است كه در متن بیان شده است. در این باره به كتاب ریشه‎ها و نشانه‎های سكولاریسم از نگارنده رجوع شود.
    [2] . پیروان ابوالحسن اشعری، متوفای 330 هجری قمری.
    [3] . برای آگاهی بیشتر در این باره به كتاب «درآمدی بر علم كلام» از نگارنده رجوع شود.
    [4] . اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج 5، ص 33ـ34 (مقدمه)
    [5] . آل عمران/ 190ـ191.
    [6] . Intuitionists.
    [7] . گوهر مراد، ص 34.
    [8] . همان، ص 38؛ در این باره به كتاب شناخت در قرآن، ص 379ـ380، تألیف آیت الله جوادی رجوع شود.
    [9] . Empiricists.
    [10] . empiricism.
    [11] . هانس رایشنباخ، پیدایش فلسفه علمی، ترجمه موسی اكرمی، ص 106ـ107.
    [12] . فیلیسین شاله، شناخت روش‎های علوم، ترجمه یحیی مهدوی، ص 116.
    [13] . استاد مطهری، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج 2، ص 97.
    [14] . الاستواء معلوم، و الكیفیه مجهوله، و الإیمان به واجب، و السؤال عنه بدعه. (شهرستانی ملل و نحل، ج 1، ص 93).
    [15] . صدر المتألهین، اسفار، ج 1، مقدمه.
    علی ربانی گلپایگانی – عقاید استدلالی

    اندیشه قم


  • پربازدیدترین
  • پربحث ترین
  • آخرین عناوین

  • خانواده در فرهنگ اسلامی یک کشور کوچک محسوب می شود/ حقوق بشر آمریکایی دروغی بزرگ است
  • کنکور سراسری با حضور یکهزار و ۵۸۶ داوطلب از فردا در رودان آغاز می شود
  • منزل۱۷نیازمند کمیز رودان ایزوگام‌ و مرمت شد/ ۲۳خانه این روستا در لیست خدمت
  • نیروی دریایی سپاه تا هر جا که بتواند برای مردم خدمت گذار خواهد بود
  • قصه تکراری لیمو، غصه هرساله باغداران / کشاورزان و باغداران رودانی از افت قیمت و نبود صنایع تبدیلی گلایه دارند
  • واکسیناسیون و نجات جان ۲۵۰ هزار ایرانی در سال/ ۲ سال و نیم مبارزه همزمان با «کرونا» و «تحریم دارو و واکسن»
  • نهضت بسیج سازندگی در راه آبادانی روستاهای رودان/ جهادگران بسیجی به دنبال گره‌گشایی از مشکلات مردم
  • زنگ هشدار کاهش جمعیت به صدا در آمده است/ مردم به شایعات فضای مجازی دامن نزنند
  • دانش آموزان رودانی یک مقام نخست و دو عنوان برگزیده جشنواره نوجوان خوارزمی را از آن خود کردند
  • افزایش شمار تب کریمه کنگو در هرمزگان به ۶نفر
  • وضعیت کرونایی همه شهر‌های هرمزگان به جز جاسک آبی است
  • فوتبالیست رودانی به تیم ملی دعوت شد
  • پیگیری جهت جذب اعتبارات اولویت اول مدیران شهرستان باشد
  • حضور خدام امام رضا(ع) نسیم روح بخش رضوی را در شهرستان رودان طنین انداز کرد+تصوير
  • ۱۷تن انبه قاچاق در رودان کشف شد
  • امام بزرگوار روح جمهوری اسلامی است/ اعتقاد مردم و گرایش آنها به دین و انقلاب، امروز از اول انقلاب بیشتر است
  • جهاد با هدف برطرف کردن آسیب های آموزشی در دوران کرونایی/جهاد آموزشی آموزگاران رودانی در دوران کرونایی قابل تحسین است
  • همراهی و مشارکت دو هزار و 500جوان و نوجوان در فعالیت های جهادی و فرهنگی کانون علویون رودان
  • زمین لرزه ۴٫۵ ریشتری جناح هرمزگان را لرزاند
  • نقش اثرگذار مراکز مشاوره پلیس در ارتقاء سطح آگاهی عمومی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی
  • ۳۲۰ برنامه آموزشی با محوریت فرهنگ سازی و ارتقای مشارکت عمومی اجرا شد/۳۷ گونه زیستی در هرمزگان با خطر انقراض مواجه هستند
  • ۷۴متهم در اجرای طرح ارتقاء و امنیت اجتماعی در رودان شناسایی و دستگیر شدند
  • فیلم‌ کوتاه “مادر فرشته” در رودان اکران شد/رونمایی از تصویر دیجیتال شهیده آرزو باهو
  • اعطاء بیش از هزار و ۴۰۰دستگاه لوازم خانگی به سیل‌زدگان رودان توسط بنیاد علوی
  • یادواره شهدای روستای سکل رودان برگزار شد+عکس و فيلم
  • عطر شهید گمنام در رودان پیچید+عکس
  • شهدا ارزشمندترین سرمایه های نظام و انقلاب هستند/ روحیه جهادی عامل پیش برد کارهاست
  • قتل زن ۳۸ساله در رودان/ قاتل در کمتر از ۲۴ساعت دستگیر شد
  • همخوانی سرود “سلام فرمانده” در رودان| گزارش تصویری
  • شکار غیرمجاز قوچ وحشی در رودان/ صیاد متخلف دستگیر شد
  • گزارش تصویری| بازخوانی سرود سلام فرمانده توسط دهه نودی های رودانی
  • رزمایش بزرگ جهادگران فاطمی در رودان برگزار شد/ گروه‌های جهادی در عرصه‌های مختلف پیشرو بوده اند
  • دامداران رودانی ضدعفونی آبشخورها را جدی بگیرند/ مایه کوبی بیش از ۱۴۰هزار راس دام از سال گذشته تاکنون
  • اقدامات اساسی در حوزه آب بخش رودخانه رودان صورت می گیرد/ نقش موثر شوراها و پیگیری های مستمر آنان در رفع مشکلات حوزه آب
  • کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در رودان راه اندازی می شود
  • افتخارات نوجوان رودانی در سینمای کشور/ تمام تلاشم را برای شناساندن فرهنگ و رسوم شهرم واستانم می گذارم
  • «آزادی فلسطین»، در صدر توییتر جهان قرار گرفت
  • زنده نگه داشتن روز قدس یعنی بیداری ملت ها علیه اسرائیل غاصب/ جامعه باید قدردان زحمات و تلاش های مقام معلم باشد
  • شعار انقلاب حمایت از فلسطین و محو رژیم صهیونیستی/ روز قدس، روز اسلام است
  • ۲۵سری جهیزیه به نوعروسان رودانی اهداء شد
  • ترخیص خودروها و موتورسیکلت‌هاي توقيفي تا عید فطر در رودان ادامه دارد
  • اعلام حمایت از مردم مظلوم فلسطین، اعلام بیزاری از دشمنان اسلام است
  • جام رمضان رودان| چهره چهار تیم برتر مشخص شد
  • اتحاد مسلمانان در حمایت از مردم مظلوم فلسطین کابوسی برای رژیم صهیونسیتی/ اهانت به قرآن کریم اهانت به همه ادیان و کتب الهی است
  • هشتگ #علمداران_خلیج _فارس جزو برترین های توییتر فارسی شد
  • مصیب داوری چهره برگزیده سال هنر انقلاب در هرمزگان شد+ عکس
  • مرحله سی و دوم رزمایش مواسات و همدلی در رودان/ 4هزار بسته معیشتی بین نیازمندان شهرستان رودان توزیع شد
  • مادر شهید معظم «علی سرحدی» به فرزند شهیدش پیوست
  • رودانی ها بیش از 240هزار دوز واکسن کرونا دریافت کرده اند/ واکسینه شدن فقط 21درصد از گروه سنی 5 تا 12 ساله رودان علیه کرونا
  • حساب شهرداری رودان مسدود شد/بدهی ۸۵ میلیارد ریالی دردسرساز شد
  • قرارگاه جهادی برای ارائه خدمات یکپارچه به محرومین در رودان تشکیل می شود
  • جهاد تبیین خنثی کننده نقشه های شوم رسانه ای و اقتصادی دشمن است
  • سوت جام رمضان رودان به صدا درآمد
  • تدبر در آیات قرآن، لازمه بهره گیری حداکثری از برکات ماه رمضان است
  • کشف و معدوم سازی یک تن و 200کیلوگرم گوشت و مرغ فاسد در رودان
  • Untitled-1-Recovered123